راهنــماي ذخـيره سـازي علـوفه ­ مرطوب

علوفه‌هايي همچون شبدر، برگ چغندر، قصيل جو، تفاله‌تر چغندر‌قند، ذرت علوفه‌اي و ساير ضايعات مرطوب کشاورزي از اين جمله‌اند.

در این مقاله سعي مي‌شود اطلاعات مفید و کاربردی براي تهيه سيلو از مواد غذايي با رطوبت بالا که امکان نگهداري آن را براي طولاني مدت فراهم مي‌سازد، در اختيار قرار داده شود.

روش­هاي نگهداري علوفه مرطوب

در بافت گياهي انواع علوفه‌، مواد غذايي وجود دارد که محيط مناسبي براي رشد ميکروب‌ها و قارچ‌هاست. این موجودات در حالت عادي در رطوبت بالا به سرعت باعث فساد و کپک‌زدگي مي‌شوند. براي جلوگيري از فساد علوفه، محيط بايد اسيدي يا قليايي شود.

الف-ايجاد محيط اسيدي

براي ايجاد يک محيط اسيدي ما مي‌توانيم از اسيدهاي خوراکي استفاده کنيم اما اين مواد گران‌قيمت هستند. بنابراین بهترین راه‌حل استفاده از ميکروب‌هاي مفید است. اين دسته از ميکروب‌ها اطراف ما وجود دارند ولي فقط در محيط‌هايی که هوا نیست می‌توانند بر ميکروب‌ها و قارچ‌های مضر غلبه کنند. براي اين کار بايد محيط مناسب را براي رشد آنها فراهم کنيم. حال سئوال اين است که محيط مناسب برای رشد میکروب‌های مفید چگونه محيطي باید باشد؟ محيطي که از نظر رطوبت، مواد قندي مناسب بوده و فاقد هوا باشد.

1 -رطوبت علوفه

رطوبت مناسب براي علوفه 65 تا 70 درصد است. اگر ميزان رطوبت بيشتر باشد(به علت اسيدي شدن بيش از حد مشکل ايجاد مي‌شود). براي کاهش رطوبت، به علوفه کاه خشک اضافه مي‌کنيم، اما رطوبت کمتر از 55 درصد باعث توليد اسيد کمتر شده و سيلو فاسد مي‌شود. براي تامين رطوبت با افزودن آب، رطوبت را به 65درصد مي‌رسانيم (براي تخمين ميزان رطوبت يک مشت از علوفه را در دست گرفته و محکم بفشاريد. اگر آب از آن خارج شد رطوبت بيش از 70 درصد است و اگر دست شما خيس نشد رطوبت کمتر از 50 درصد است. رطوبت مناسب زماني است که فقط دست شما خيس شود.

2 - مواد قنديدر علوفه اي همچون ذرت علوفه‌اي، قصيل جو، تفاله تر چغندر قند، کنگر سبز، برگ چغندر، بطور طبيعي مواد قندي(کربوهيدرات) به اندازه کافي وجود دارد. اما در علوفه‌هايي همچون شبدر، يونجه، تفاله مرکبات، تفاله گوجه‌فرنگي تر، مواد قندي کمتر است و بايد با اضافه کردن ملاس و يا آرد جو مواد قندي کافي به آن اضافه شود. براي اين‌کار به ازاي هر ده کيلو ماده خشک علوفه، نيم کيلو ملاس و يا سيصد گرم آرد اضافه کرده و آن ‌را مخلوط مي‌کنيم.

3 - خروج هوا از علوفه

براي خارج کردن هوا از علوفه آن را با فشار اجسام سنگين مثل يک غلطک سنگين يا فشار چرخ تراکتور يا وسايل نقليه ديگر پرس کرده و مي‌فشاريم و سپس با استفاده از نايلون آن را در مقابل ورود هوا نفوذ ناپذير مي‌کنيم. اگر سيلوي سنتي(کوچک) در اختيار داريد با کشيدن نايلون عريض(عرض 6 متر) و سپس ريختن خاک بر روي آن از ورود هوا جلوگيري مي‌شود. در غير اين‌صورت بايد بر روي زمين يک نايلون عريض پهن کرده و پس از ريختن مواد روي آن را دوباره با پلاستيک بپوشانيد و با اجسام سنگين مثل خاک يا لاستيک فرسوده از باد و باران و نور آفتاب محافظت نماييد؛ البته مي‌توان در هر محيطی که فاقد هوا باشد(مثل بشکه پلاستيکي) اين کار را انجام داد.

نکته: 

 دقت کنيد محل زمين سيلو طوري انتخاب شود تا در هنگام بارندگي، در آن‌جا آب جمع نشود و موش و ساير جوندگان نتوانند با حفر سوراخ باعث هواگرفتگي و فساد علوفه شوند.

ب-قليايي­ کردن محيط:

راه دوم قليايي کردن محيط براي جلوگيري از رشد ميکروب‌های مضر است. البته بايد توجه داشت که اسيدي‌کردن، روش به مراتب بهتري است و علوفه تولید شده خوش خوراک‌تر است اما در مواردي که مواد قندي در علوفه کم است به ناچار از اين روش استفاده مي‌کنيم. براي اين‌کار ما بايد از مواد شيميايي قليايي استفاده کنيم، مواد شيميايي قليايي مانند سود سوز آور يا آمونياک بسيار خطرناک بوده و استفاده از آنها توصيه نمي‌شود. اما استفاده ا ز کود اوره به علت داشتن اوره و آزاد کردن آمونياک در داخل سيلو بسيار مناسب است. براي اين‌کار بايد چند نکته رعايت شود

1 -  رطوبت مناسب: رطوبت مناسب براي اين کار بين 60 تا 70 درصد است که همان‌طور که قبلاً گفته شد با روش‌هايي قابل تنظيم و ايجاد است.

2 -  خارج کردن هوا: در اين روش لازم به فشردن علوفه با اجسام سنگين نيست و تنها فشار غلطک‌هاي کوچک دستي و فشار پاي کارگر کافي است.

3 -  افزودن اوره به علوفه سيلو شده: براي اضافه کردن اوره بايد به ازاي هر يک تن ماده خشک مواد علوفه‌اي 20 کيلو کود اوره اضافه شود.

نحوه اضافه­ کردن کود اوره

اگر علوفه داراي رطوبت کافي است(به نسبت يک سوم اوره و دوسوم آب) يعني براي مثال يک کيلو کود اوره را با دو ليتر آب مخلوط نموده و براي 50 کيلو علوفه مصرف مي‌شود. اما اگر رطوبت کافي نيست کود اوره مصرفي را با کل آب مورد نياز اضافه کرده و بر روي علوفه مي‌پاشيم (توسط آب‌پاش يا سم‌پاش).     

   زمان نگهداري علوفه در سيلوي اسيدي و نحوه مصرف آن

سيلوي اسـيدي معمولاً بلافاصله بعد از تهيه قابل اســتفاده است و مي توان با کنار زدن يک قسمت از نايلون به تدريج از آن استفاده نمود. اما بايد توجه کرد که اگر هوا به علوفه برسد بعد از 36 ساعت علوفه فاسد مي‌شود و بايد قسمت‌هاي در معرض هوا را به سرعت و با عمق 15 سانتي متر روزانه مصرف کرد.

توجه:

در صورت باز نشدن، سيلو براي ماه‌هاي متمادي سالم و قابل استفاده است. اما در صورت ورود آب باران يا زه آب، سوراخ شدن نايلون توسط موش يا حيوانات و انسان و باز شدن روي سيلو به سرعت و ظرف چند روز قسمت‌هاي در معرض هوا، فاسد و غير قابل استفاده شود. علوفه مصرفي دردام‌هاي مختلف متفاوت و (در حدود 2-1 درصد وزن بدن دام) به صورت ماده خشک است.

ميزان مجاز مصرف و نحوه مصرف سيلوي قليايي

در اين سيلو علوفه بعد از بيست روز قابل استفاده است و به علت بوي تند آمونياک بايد قبل از مصرف حتماٌ هوادهي شود(حداقل 3 ساعت قبل از مصرف علوفه بايد از سيلو خارج و در هواي آزاد قرار داده شود) و با مصرف تدريجي آن دام کم‌کم به خوردن آن عادت کند.

ميزان مصرف اين نوع سيلو براي انواع دام مي‌تواند تا 1درصد وزن بدن دام به صورت ماده خشک انجام شود.

نکته:

طول دوران عادت دام به علوفه قليايي 10‌روز است. طي اين زمان دام به‌تدريج و در صورت لزوم با مخلوط کردن علوفه با ساير غذاها به آن عادت خواهد کرد. 

توصيه هاي لازم براي مصرف علوفه در دام هاي مختلف

1 - گاو شيري

علوفه‌اي که در سيلوي اسيدي(تخميري) تهيه شده باشد به راحتي تا 50 درصد يا نصف ماده خشک خوراک روزانه گاو شيري را تامين مي‌نمايد و به علت هزينه کم تهيه اين علوفه‌ها از اين طريق در هزينه توليد شير صرفه‌جويي خواهد شد. هم‌چنين برای تغذیه گوساله‌هاي 6 تا 12 ماهه و گاوهاي خشک و گاو نر نيز به راحتي مصرف مي‌شود.

سيلوي قليايي يا آمونياکي فقط براي گاوهاي شيري کم توليد که زير 18 کيلو گرم شیر تولید می‌کنند، توصيه مي‌شود و مصرف آن براي گوساله‌های 3 تا 6 ماهه، توصيه نمي‌شود؛ اما مصرف آن براي گاوهای نر توصیه می شود. اما بايد توجه داشت که در هنگام مصرف، علوفه‌اي که در اختيار دام قرار داده مي‌شود بايد همراه با دانه غلات مانند جو يا کنسانتره مصرف شود. در صورت بروز مسموميت آمونياکي مي‌توان با مصرف سرکه(مخلوط نيم ليتر سرکه و نيم ليتر آب) به درمان دام پرداخت

2 - گوسفند و  بز

مصرف علوفه تهيه شده در سيلوي اسيدي براي گوسفند و بز داشتي بلامانع است و با مصرف اين علوفه در جيره بره‌هاي‌پرواري در هزينه تعليف آنان صرفه‌جويي زيادي خواهد شد. ميزان مصرف علوفه تا 40% ماده خشک مصرفي حيوان مي‌تواند انجام شود.

علوفه‌هاي تهيه شده در سيلوهاي قليايي(آمونياکي) نيز براي دام سبک (گوسفند و بز داشتي) قابل استفاده است ولي فقط در شرايطي توصيه مي‌شود که در جيره مصرفي دام مواد قندي کافي(جو، گندم و کنسانتره) و همچنين آب کافي در اختيار باشد، مصرف اين علوفه تا حداکثر يک کيلوگرم در روز انجام مي‌شود.

3 - ساير دام ­هامصرف علوفه اسيدي(تخميري) براي انواع دام ها(از جمله شتر، گاوميش، اسب و الاغ) انجام مي‌شود. اما درخصوص علوفه قليايي(آمونياکي) مصرف آن براي تک سميان مانند اسب و الاغ مي‌تواند کشنده و خطرناک باشد؛ اما در نشخوارکنندگان مانند شتر و گاوميش مصرف آن ايرادي ندارد.